• Budynek Giełdy Warszawskiej przy ul. Królewskiej •

• The Stock Exchange Building in Królewska Street •

• Gebäude der Warschauer Börse an der Krolewska-Straße •

• Будинок Варшавської біржі на вул. Крулевській •

• Budova Varšavskej burzy pri ul. Królewskej •

• Bâtiment de la Bourse de Varsovie sur la rue Królewska •

• El edificio de la bolsa de valores de Varsovia en la c. Królewska •

• L’EDIFICIO DELLA BORSA DI VARSAVIA IN VIA KRÓLEWSKA •

• Χρηματιστήριο της Βαρσοβίας στην οδό Βασιλικών •

Uwierzycie, że w tym gmachu jeździło się konno?

Can you believe that you used to ride horses in this building?

Kannst du glauben, dass du in diesem Gebäude früher geritten bist?

Чи можете ви повірити, що раніше їздили на конях у цій будівлі?

Veríte tomu, že ste v tejto budove jazdili na koňoch?

Pouvez-vous croire que vous aviez l’habitude de monter à cheval dans ce bâtiment?

¿Puedes creer que solías montar a caballo en este edificio?

Riesci a credere che andavi a cavallo in questo edificio?

Μπορείτε να πιστεύετε ότι οδηγούσατε άλογα σε αυτό το κτίριο;

Giełda Warszawska (około 4 minuty 50 sekund)

Makieta przedstawia niewielki, ale ważny w dziejach miasta budynek, który także w rzeczywistości sąsiadował przed drugą wojną światową z obejrzaną przez nas uprzednio kamienicą Granzowa. Oznacza to, że w dzisiejszej konfiguracji terenu znajdowałby się na placyku przed biurowcem oznaczonym adresem „Królewska 14”. Osadzona u zbiegu Marszałkowskiej i Królewskiej tablica upamiętnia jednak nie Giełdę, a osiemnastowieczną Operalnię Saską, czyli pierwszy publiczny teatr Warszawy. Po jego rozbiórce architekt Jakub Kubicki zbudował w l. 1819-1821 parterowy pawilon wojskowej rajtszuli, jak w tamtych czasach nazywano ujeżdżalnię. Tyły budynku wychodziły na Ogród Saski, który – jak już wiemy – jeszcze 70 lat temu sięgał dalej na zachód niż obecnie. Budynek został zaprojektowany w surowych formach późnego klasycyzmu, uzyskując od ulicy i od strony ogrodu sześciokolumnowy portyk dorycki. Pary kolumn ujęły także wnęki wejść w obu elewacjach szczytowych. Ściany pokryto pasmami poziomych żłobień w tynku, które określa się mianem boniowania pasowego. Większą część wnętrza zajmował padok z nawierzchnią gruntową, otoczony drewnianą barierką oraz ziemnym torem umożliwiającym jazdę dookólną. Po 1831 r. uniformy jeźdźców zmieniły się z polskich na rosyjskie. W ujeżdżalni organizowano także popisy cyrkowe, przedstawienia teatralne i wystawy. Wejście w prawym szczycie budynku wiodło do lokalu, który od 1840 r. gościł cukiernię Karola Lessla, a od 1864 kawiarnię Hanuszowej, powiększoną o drewnianą werandę od strony Ogrodu Saskiego. W 1869 r. miejsce tej kawiarni zajął Zakład Leczenia Kumysem. W tradycji mongolskiej było to sfermentowane kobyle mleko, jednak w warszawskim wydaniu, wskutek odmiennych przyzwyczajeń mieszkańców, napój przyrządzano z mleka krowiego. Trudno powiedzieć, czy i na ile skuteczniejsza była kuracja kumysem od tej wodnej serwowanej w Ogrodzie Saskim w Instytucie Wód Mineralnych Sztucznych. Jego pawilon i kuracjuszy obejrzeliśmy przed chwilą na rycinie zawieszonej przy kamienicy Granzowa. Także w rajtszuli delikwenci raczeni kumysem mogli w sezonie letnim napawać się widokiem ogrodu, dzięki wspomnianej werandzie.

Z inicjatywy Komitetu Giełdowego pod prezesurą bankiera Mieczysława Epsteina budynek pozyskano od rosyjskich władz wojskowych w zamian za sfinansowanie budowy nowej ujeżdżalni przy ul. Grzybowskiej. W latach 1876-1877 pawilon został przebudowany na siedzibę Warszawskiej Giełdy Pieniężnej, na podstawie projektu znanego już nam Witolda Lanciego. Najważniejszą zmianą zewnętrzną było dodanie nad przyulicznym portykiem trójkątnego frontonu z gipsowymi, niezbyt artystycznie wybitnymi rzeźbami Ludwika Kucharzewskiego: godłem Warszawy, postacią Merkurego oraz alegoriami przemysłu wydobywczego, rolnictwa i handlu rzecznego. W naszym modelu element ten został wyrzeźbiony ręcznie przez artystę-modelarza. Gdy zajrzymy na tyły makiety, przekonamy się, że i tam dodano fronton, ale bez rzeźb. Skorygowano układ elewacji, miejscami wprowadzono dodatkowe okna w miejsce dotychczasowych płycin, a pasowe boniowanie ścian zmieniono na podziały płytowe. Sala giełdowa została rozplanowana na prawo od frontowego wejścia głównego i doświetlona czterema oknami od strony obu dłuższych elewacji. W budynku jeszcze na krótko pozostała lecznica mająca 12-letni kontrakt dzierżawczy. Jej miejsce zajęła Warszawska Sala Licytacyjna oraz sąsiadująca z nią Cafe Bourse, czyli kawiarnia giełdowa z wejściem we wschodnim szczycie budynku. Zmiany te umożliwiły dokończenie przebudowy, która w pierwszej fazie nie objęła sektora lecznicy, i zastąpienie drzwiami końcowego okna frontowego. Równocześnie rozebrano werandę na zapleczu. Część gmachu po lewej stronie wejścia głównego zajęło Warszawskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu, którego szyld odtworzyliśmy na fasadzie makiety, a przez pewien czas także salon meblowy. W niedostrzegalny z zewnątrz sposób Lanci przedzielił tę część budynku na dwie kondygnacje. Niskie piętro zostało przeznaczone dla kancelarii Giełdy, a jej pomieszczenia oświetlono oknami doskonale widocznymi w połaciach dachowych modelu. Wszystkie opisane zmiany zostały w nim uwzględnione, a makieta odpowiada stanowi Giełdy z lat 1899-1900, najlepiej udokumentowanych w archiwalnej ikonografii obiektu. Jak w każdym innym eksponacie naszej ekspozycji stroje przechodniów są ścisłym odwzorowaniem mody właściwej dla uchwyconego w makiecie momentu z jej dziejów. Dotyczy to również tramwaju konnego linii oznaczonej kolorem zielonym, który ówcześnie jeździł ul. Królewską z placu Zamkowego do Stacji Towarowej kolei wiedeńskiej. Model przedstawia wagon letni, pozbawiony burt i oszklenia.

Warszawska Giełda Pieniężna funkcjonowała w budynku do września 1939 r., a jej kres wyznaczyły niemieckie bomby zapalające. Z pięknego budynku pozostały nagie, miejscami zwalone mury. Dalsze zniszczenia przyniosły ciężkie walki pozycyjne podczas Powstania Warszawskiego w 1944 r. Rok później nikłe pozostałości ścian zostały rozebrane podczas przygotowań do przebicia ul. Marszałkowskiej przez Ogród Saski, choć przez pewien czas liczono się z możliwością rekonstrukcji gmachu.